سرفصل جغرافیای طبیعی و محیط‌زیست

اقوام
تیر ۱۰, ۱۳۹۹
سرفصل باستان‌شناسی
تیر ۲۳, ۱۳۹۹

درنای سیبری، تنها پرنده باقی‌مانده از جمعیت غربی این گونه در جهان در فریدونکنار، عکس از حامد تیزرویان

مازندران با داشتن دریای مازندران در شمال، جلگه‌ها، دامنه‌ها و رشته‌کوه‌ البرز که همچون سدّی پیشاپیش جلگه‌های جنوبی این دریا قد برافراشته است، از حیث جغرافیای طبیعی و محیط‌زیست، سرزمینی منحصر‌به‌فرد در پهنه‌ی ایران‌زمین به‌شمار می‌آید. بزرگ‌ترین دریاچه‌ی جهان و ذخایر بی‌نظیر آن و جنگل‌های هیرکانی (از قدیمی‌ترین جنگل‌های جهان)، نمونه‌هایی از طبیعت مازندران‌اند. به‌همین دلیل سرفصل جغرافیا و محیط‌زیست، که یکی از سرفصل‌های آغازین دانشنامه است، نقشی کلیدی در شناخت این استان دارد.

جغرافیای طبیعی سرآغاز این سرفصل است. مطالعه‌ی پدیده‌های جغرافیایی و بررسی ویژگی‌های فضایی آنها، درک مکانی و جغرافیایی از این سرزمین را تعمیق می‌بخشد؛ از همین‌رو این فصل، با تعیین موقعیّت، حدود و وسعت مازندران آغاز می‌شود. بررسی ناهمواری‌ها، عوارض سطح زمین و مطالعه‌ی زمین‌ریخت‌شناسی منطقه، مشتمل بر ژئومورفولوژی رودخانه‌ای، ساحلی، کارستی، یخچالی و حرکات دامنه‌ای، شناختی کلّی از این گستره‌ی جغرافیایی در دسترس کاربران قرار می‌دهد.

ویژگی‌های متمایز  اقلیمی و آب‌و‌هوایی موجب شده است حیات گیاهی و زندگی جانوری این منطقه تفاوت قابل‌توجّهی با فلات نیمه‌خشک ایران داشته باشد. آب‌وهوای مرطوب و نیمه‌مرطوب مازندران، محصول عوامل جوّی، ویژگی‌های توپوگرافیکی و توده‌های هوایی مؤثّر بر استان است. بررسی اقلیم مازندران از گذشته تاکنون، تشریح توده‌ها و جریان‌های هوایی مؤثّر، تحلیل داده‌های اقلیمی ایستگاه‌های سینوپتیک و پهنه‌بندی اقلیمی استان، از موضوعات تعیین‌کننده در شناخت و درک صحیح از سازوکارهای اقلیمی، در فصل اقلیم و هواشناسی مازندران است.

علّت ایجاد عوارض پوسته‌ و تغییرات سطح آن فرایندهای بیرونی و درونی زمین است. این فرایندها با تشکیل سنگ مادری، سازند‌ها و کانی‌های آن بر خواصّ فیزیکی و شیمیایی خاک هر منطقه و در نتیجه بر تکوین حیات جانوری و گیاهی آن تأثیر می‌گذارند. زمین‌شناسی مازندران بخشی از زمین‌شناسی البرز است، لذا موضوعات بنیادی زمین‌شناسی، شامل زمین‌ساخت البرز، چینه‌شناسی آن در دوران مختلف زمین‌شناسی، گسل و گسل‌خوردگی، بررسی ویژگی‌های لرزه‌خیزی و زلزله‌های رخ‌داده، فعّالیّت‌های آذرین البرز، کانسارسازی و منابع معدنی استان مبنای مطالعات آن بوده است.

در موضوع منابع آب، استان مازندران، به‌عنوان بخشی از حوضه‌ی آبریز دریای مازندران، در دو بخش آب‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی، همراه با ویژگی‌ها، زیرحوزه‌های مهمّ این حوضه‌ی‌آبریز و ویژگی‌های فیزیکی و واحدهای هیدرولوژیکی آنها بررسی شده‌است. پس از معرّفی رودخانه‌های مهمّ استان، سایر منابع آب‌های سطحی چون نهرهای سنّتی، آب‌بندان‌ها، دریاچه‌ها، سدها و بندهای احداث‌شده بر رودخانه‌ها نیز ارزیابی شدند.  منابع آب‌های زیرزمینی استان، به‌همراه ویژگی‌های ژئوهیدرولوژیک آبخوان‌ها، چشمه‌ها و قنات‌ها و تغییرات کمّی و کیفی آنها، همچنین شیوه‌ی بهره‌برداری و مصرف این منابع، از دیگر موضوعاتی است که مورد توجّه مؤلّفان این بخش قرار گرفت.

سرفصل حاضر با بررسی فون و فلور مازندران که از ارکان اساسی مطالعات محیط‌زیستی هر منطقه‌اند، ادامه یافت. مطالعه‌ی حیات گیاهی مازندران بر جنگل‌ها، مراتع و گیاهان دارویی متمرکز شد. جنگل‌های شمال ایران که در منطقه‌ی رویشی هیرکانی واقع شده‌اند، با مصون‌ماندن از دوره‌های متمادی یخ‌بندان و یخچال‌های اواخر دوران سوم و اوایل دوران چهارم زمین‌شناسی، توسعه و تکامل یافتند و با قدمتی بیش از یک میلیون سال، در زمره‌ی جنگل‌های باستانی و کهن جهان به‌شمار می‌آیند. جوامع جنگلی در مازندران و تیپ‌های رویشی آن، براساس نیم‌رخ ارتفاعی، از ساحل خزر تا ارتفاعات دامنه‌ی شمالی البرز در چند گروه اجتماعات جلگه‌ای، اجتماعات کوهپایه، اجتماعات واقع در دامنه‌های مرتفع و اجتماعات درختان سوزنی‌برگ بررسی شدند. بخش حاضر با شناسایی برخی از درختان کهن‌سال جنگل‌های شمال، بررسی گونه‌های در معرض خطر و بررسی عوامل و دلایل تخریب رویشگاه‌های جنگلی هیرکانی ادامه یافت و با مروری بر تاریخچه، ساختار مدیریّت و اتّفاقات اثرگذار بر این جنگل‌ها به پایان رسید. وسعت مراتع استان با مساحتی بالغ بر شش‌صد‌و‌پنجاه‌و‌سه‌هزار هکتار و تنوّعی بالغ بر چهارده تیپّ گیاهی و صدوپنجاه‌وسه زیرتیپّ گیاهی، بیانگر اهمّیّت زیست‌محیطی و اقتصادی آن است.

تنوّع گیاهی و زیستگاهی و شرایط ویژه‌ی اقلیمی، موجب غنا و تنوّع حیات‌وحش در مازندران شده است. از میان چهارصدونودوهفت گونه‌ی جانوری شناخته‌شده در استان، به‌طور تقریبی، رده‌ی پرندگان با سیصدوبیست‌وچهار گونه، رده‌ی پستانداران با شصت‌وسه گونه، دوزیستان با نُه گونه، خزندگان با بیست‌وشش گونه و رده‌ی ماهی‌ها با هفتادوپنج گونه، حیات جانوری استان را تشکیل‌می‌دهند. برای حفظ تنوّع زیستی و حفاظت از گونه‌های جانوری و گیاهی استان مازندران، مناطق منتخبی با ‌عنوان پارک‌های ملّی، مناطق حفاظت‌شده و شکارممنوع، پناهگاه‌های حیات وحش و آثار طبیعی ملّی، تحت مدیریّت سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار گرفتند. شماری از ویژگی‌های این مناطق چون موقعیّت و مساحت، تاریخچه‌ی شکل‌گیری، شرایط زیستگاهی و حیات گیاهی و جانوری آنها شرح داده شد. این سرفصل با تشریح ویژگی‌های جغرافیایی، هیدرولوژیکی، مرفولوژی و نوسانات تراز آب دریای خزر، بررسی ذخایر زیستی و غیر‌زیستی این دریا و بررسی آلودگی‌های دریای مازندران به پایان می‌رسد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *