سرفصل زبان‌تبری و زبان‌های گمنام و خاموش

سرفصل نام‌آوران
تیر ۲۳, ۱۳۹۹
گفت‌وگوی «خبرشمال» با «جهانگیر نصری اشرفی» درباره «دانشنامه‌ تبرستان و مازندران»؛ «یکی داستان است پر آب چشم…»
تیر ۲۳, ۱۳۹۹

واژه‌نامه سنگسری باهمکاری گرنات ل. ویندفوهر. تهران: انتشارات فرانکلین؛ جیبی، سال ۱۳۵۱.

زبان تبری و شاخه‌های قصرانی، تالقانی، دوهزاری، حبله‌رودی، دلارستاقی و استارآبادی آن، در تعاملات و روابط جدید میان مردم مازندران و رسانه‌ها و نفوذ طبیعی زبان‌ فارسی معیار، به‌سرعت در حال کم‌رنگ‌شدن و فراموشی است. در این میان، گروه زبان‌های تحریف‌شده‌ی تبری، همچون سنگسری (مهدی‌شهر سمنان) و شهمیرزادی و زبان‌های آمیزش‌یافته‌ی تبری _ گیلی در مناطق دوهزار، سه‌هزار (دوهراز و سه‌هراز) و کوهپایه‌ها و جلگه‌های تنکابن و لنگا تا حدود غربی رودخانه‌ی نمک‌آبرود که به‌شدّت تحت تأثیر زبان رسمی (فارسی) قرار دارند، روبه انقراض‌اند. غیر از گروه لهجه‌های پرتعداد زبان تبری و گویش‌های تحریف‌شده یا گویش‌های تلفیقی برآمده از این زبان، شمار قابل‌توجّهی از زبان‌های وارو در مناطق شرقی فرهنگ تبری، گویشوران خود را از دست داده‌اند. معدود آگاهان و گویشوران بازمانده از زبان‌های مذکور نیز که افرادی سال‌خورده‌اند، حافظه‌ی قابل استناد و درخور اعتمادی ندارند. تعدادی از زبان‌های دیگر، همچون زبان کالسی و گروه زبان‌های سلیری (سلی‌یری) را در شرایط کنونی می‌توان، در رده‌ی زبان‌های گمنام قرار داد. درک این مقطع زمانی و شرایط خاص موجب شده است براساس طرّاحی و دعوت سرپرست دانشنامه، چند تن از پرتلاش‌ترین پژوهندگان زبان‌های قومی، اعم از گردآورندگان زبان تبری و شاخه‌های مختلف آن و نیز محقّقین و گردآورندگان خرده‌فرهنگ‌ها و زبان‌های مربوط، برای تکمیل و تدوین این بخش دست‌به‌کار شوند. این گروه پرتعداد، متشکّل از پژوهشگران، زبان‌شناسان و گردآورندگان زبان تبری و لهجه‌های مختلف مازندرانی، ضمن ثبت و ضبط زبان‌های قومی براساس دسته‌بندی مورد نظر دانشنامه، طبقه‌بندی زبان‌های این حوزه‌ی فرهنگی، به‌ویژه زبان‌های گمنام یا روبه خاموشی را در دستور کار قرار دادند. محقّقان دانشنامه شماری از مصادر مهم و واژگان اصیل در گویش‌های این زبان، لهجه‌های کنونی گویش مازندرانی و نیز شماری از واژگان زبان‌های مربوط به خرده‌فرهنگ‌های حوزه‌ی تبرستان و مازندران را گردآوری و دسته‌بندی کردند. بر اساس گردآوری‌ها و مستندات حاصل از آن، زبان‌های رایج در گستره‌ی جغرافیای مورد پژوهش، به شش گروه کلّی به شرح زیر تقسیم شده‌است:

الف. زبان تبری و شاخه‌های مهم و لهجه‌های هفده‌گانه‌ی آن،

ب. زبان‌های وارو در گستره‌ی تبرستان و زبان‌های گمنامی چون کالسی و سلیری،

ج. گروه زبان‌های مربوط به خرده‌فرهنگ‌های جنوب و جنوب شرقی البرز شامل سرخه‌ای، افتری، لاسگردی و الیکایی، شهمیرزادی و سنگسری،

د. زبان تلفیقی سانسکریت _ تبری موسوم به چوله‌ای، مربوط به کولیان مازندران،

هـ. زبان‌های تلفیقی تبری _ گیلی مربوط به مناطق غربی مازندران و شرق گیلان شامل دوهزاری، سه‌هزاری و تنکابنی،

و. زبان‌های تلفیقی تبری _ گیلی _ رازی در بخش‌هایی از قصران داخل و خارج، شمیرانات، لواسانات، تالقان و الموت.

برای دستیابی به نتیجه‌ای دلخواه، علاوه‌بر استفاده از پژوهش‌های پژوهشگران عضو دانشنامه، با کمک شماری منابع و برخی از همکاران زبان‌شناس، قواعد دستور و نحو زبان‌های مذکور و برخی از نام‌واژگان، واژگان و مصادر آنها به‌اختصار ثبت شد.

علاوه بر گروه‌های مذکور، وضعیّت و شرایط زبان‌های اقوام مهاجر ایرانی، همچون زبان گیلی، سیستانی، کومشی، ترکی و کردی و نیز زبان اقوام غیرایرانی، همچون ترکی شرقی (ترکمنی _ اغوزی)، قزّاقی و عربی نیز مورد اشاره قرار گرفت تا به‌خاطر حجم محدود دانشنامه، دست‌کم اطلسی از نام همه‌ی زبان‌های متداول یا گمنام و در حال خاموشی در این منطقه ارائه شود. این تحقیقات که سرآغازی بر شناسایی و ثبت همه‌ی زبان‌های خاموش یا روبه خاموشی در گستره‌ی فرهنگ تبری است، یکی از فصول مهمّ دانشنامه را شکل داده است. به‌دلیل گستردگی و ژرفای کار پژوهشگران در این زمینه، خلاصه‌ای از پژوهش‌های صورت‌گرفته در دانشنامه درج شد و مجموعه‌ی کامل آن به‌صورت کتاب‌ها و فرهنگ‌هایی مستقل از سوی مرکز پژوهش و نشر درنگستان انتشار خواهد یافت.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *