سرفصل ساختار‌های اقتصادی

سرفصل نظام‌های اداری، آموزشی، پژوهشی و فرهنگی
تیر ۲۳, ۱۳۹۹
سرفصل شهرستان‌ها
تیر ۲۳, ۱۳۹۹

نساجی مازندران

سرفصل ساختار‌های اقتصادی، هم ازنظر محتوایی و هم از حیث کمّی، یکی از مهم‌ترین مباحث مورد بررسی در این دانشنامه است. اهمّیّت مبحث یادشده ناشی از تأثیرات مهمّ شیوه‌های گوناگون مالکیّت، تولید و معیشت بر شکل‌گیری دیگر ساختارها و نهادهای رسمی و غیررسمی، همچون تعاملات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، از حیث ژرفابخشی به روند تمدّن و تأثیرگذاری بر پیشرفت‌ یا بازماندگی در وجوه مختلف حیات مادّی و معنوی ساکنان تبرستان و مازندران است.

در این فصل تلاش شده است با پرهیز از بازگویی صرفِ داده‌ها و آمارهای اقتصادی که غالباً از پژوهش‌های فضای آکادمیک و حوزه‌ی سیاست‌گذاری‌های کلان اقتصادی به‌دست می‌آیند، به واکاوی و انعکاس ساختارهای درهم پیچیده‌ی اقتصادی _ فرهنگی تبرستان و مازندران، چگونگی شیوه‌های معیشت، تولید و مبادله و نیز تعامل این عناصر به شیوه‌ای توصیفی و روایی پرداخته شود.بدین منظور، گروه مؤلّفان، پس از ارائه‌ی تصویری کلّی از روند شکل‌گیری و تحوّل شیوه‌های مختلف امرار معاش، تولید و مبادله، در قالب بخش‌هایی جداگانه، به تفصیل، این شیوه‌ها را بررسی کرده‌اند.

ابتدا، نخستین فعّالیّت‌های ساکنان این منطقه برای گردآوری غذا، به‌ویژه صید و شکار که تتّمه‌ی نوعی از معیشت ابتدایی بسیاری از اقوام و ملّت‌ها و به‌طور خاص مردم تبرستان و مازندران بوده است، مورد بررسی قرار گرفت. در این بررسی به اقسام شیوه‌های بومی شکار، همچون سوچلا و دوما که حائز ویژگی‌های متمایز و منحصربه‌فردی در این منطقه بوده‌اند و همچنین کاربرد انواع مختلف تله‌های بومی برای صید و شکار آبزیان، پرندگان و دیگر حیوانات اشاره شده است. سهم و تأثیرگذاری این شیوه‌ در تأمین مایحتاج بومیان و تعاملات گوناگون میان شکارچیان نیز بررسی شد.

پس از آن، دام‌پروری که دست‌کم در دو هزار سال گذشته و تا چند دهه‌ی پیش، نقشی تأثیرگذار در معیشت بومیان و شکل‌گیری بسیاری از تعاملات فرهنگی _  اجتماعی  در این منطقه داشته و نیز نظام مالکیّت، قوانین و ترتیبات حاکم بر آن، تولید و توزیع محصولات، هرم اجتماعی _ خانوادگی دامداران و موضوع تغذیه، بیماری‌ها و تلفات دام نیز بررسی شده‌ است. بدین منظور، دو ساختار اساسی پرورش گوسفند (کردی/کاردی) و گاو (گالشی) که در مقایسه با شیوه‌های مشابه در دیگر نقاط کشور سازوکاری نسبتاً متمایز دارند، تشریح شده‌ و تمایز‌های موجود در این حوزه مورد تأمّل و بررسی قرار گرفته‌است. در ادامه، به اختصار، ظهور شیوه‌های صنعتی و نوین، نحوه‌ی تولید و توزیع و تعاملات در ساختار جدید دامداری و دام‌پروری ارزیابی شده و تصویری از وضع کنونی این حیطه از فعّالیّت تولیدی در مازندران به دست داده شد. در پایان این بخش نیز، همچون بسیاری از دیگر مباحث دانشنامه، پیوستی در قالب فرهنگ ابزار و اصطلاحات دام‌پروری ارائه شد که به‌صورت الفبایی دربرگیرنده‌ی شرح مهم‌ترین اصطلاحات و واژگانی است که خاصّ نظام دام‌پروری در این منطقه است.

دیگر فعّالیّت‌ تولیدی که قرن‌ها نقشی تعیین‌کننده در ابعاد گوناگون حیات اقتصادی ساکنان تبرستان و مازندران داشت، نوغان‌داری است؛ لذا باتوجّه‌به تأثیرگذاری این شاخه از فعّالیّت اقتصادی در این منطقه بر برخی ابعاد اساسی آن، همچون پیشینه، نحوه و میزان تولید و صادرات ابریشم در تبرستان و مازندران پرداخته شد. ازآنجاکه اساسی‌ترین عامل در فراهم‌سازی شرایط پرورش کرم ابریشم، تغذیه‌ی آن با برگ درخت توت است، وجود مناسب‌ترین گونه‌ی این درخت، یعنی نوعی توت پهن‌برگ به نام توت نر (تیردار) در سراسر کوهپایه‌ها و کوهستان‌های منطقه و استان‌های هم‌جوار، قرن‌ها عامل اشتغال طیف گسترده‌ای از بومیان به نوغان‌داری بوده است.

زراعت و باغداری از دیگر شیوه‌های مهمّ تولیدی است که به‌دلیل ظرفیّت‌های گسترده‌ی اقلیمی و طبیعی در مازندران، همواره نقش قابل‌توجّهی در تولید و درآمد این استان داشته است. در پرداخت به این موضوع، عمده‌ی محصولات تولیدی این بخش و از آن جمله برنج، مرکّبات و غلّات، ساختار مالکیّت زمین و نیروی کار، نقش آب در تولید محصولات زراعی و باغی، تغییر ساختار آن همراه با افزایش تدریجی اشتغال و تولید و نیز ظهور تکنولوژی، تغییرات پدیدآمده و وضع موجود زراعت و باغداری در مازندران مورد بررسی قرار گرفت. در پایان این بخش نیز تشریح واژگان، اصطلاحات و ابزار و ادوات مربوط، به‌صورت مدخلی _ الفبایی ارائه شده است.

علاوه‌بر پرداختن به شیوه‌های گوناگون صید ماهی و روش‌های سنّتی آن در مبحث صید و شکار، در بخشی تحت عنوان شیلات و آبزیان، به تاریخچه و نحوه‌ی صید ماهی از دریا و رودخانه‌های مازندران، در قالب شیوه‌های خاصّ تاریخی آن، نحوه‌ی تقسیم صید به‌دست‌آمده، نحوه‌ی شکل‌گیری نظام نوین شیلات و پرورش آبزیان در مازندران اشاره شده است.

در بخش دیگری از این سرفصل، شیوه‌ی خاصّ بومیان در استحصال عسل خالص که در گستره‌ی طبیعت تولید می‌شد، مورد بررسی قرار گرفت.

مبحث صنایع و معادن به‌عنوان یکی دیگر از موضوعات اصلی قابل‌بررسی در فهرست فصل اقتصاد دانشنامه قرار گرفت؛ لذا تولید صنعتی، با قدمتی کمتر نسبت به دیگر فعّالیّت‌های اقتصادی، براساس دسته‌بندی تکنولوژیک اقسام صنایع موجود در مازندران، مورد بررسی قرار گرفت. به این ترتیب، در هر یک از شاخه‌های صنایع، ابتدا به تاریخچه‌ی صنعت مربوط در مازندران، روند تحوّل آن و در نهایت به ارائه‌ی تصویری از وضع موجود اقسام فعّالیّت‌های صنعتی و سپس به ظرفیّت‌های معدنی موجود در مازندران اشاره شد.

باتوجّه‌به اینکه زیرساخت‌های اساسی همچون راه‌ها، بنادر، فرودگاه‌ها و امکانات ارتباطی نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیّت عملکرد اقتصادی دارد، به امکانات زیرساختی و ارتباطی مازندران ازجمله راه‌های زیرزمینی و ریلی، بنادر و فرودگاه‌ها، پست و تلگراف، تلفن و اینترنت در قالب یکی از بخش‌های فصل اقتصاد به تفصیل پرداخته شده است.

در بحث اشتغال، قسمت قابل‌توجّهی از مطالب به انواع مشاغل سنّتی رایج در تبرستان و مازندران اختصاص یافت. در مبحث مبادله و تجارت، مبادلات درون‌قومی و نحوه‌ی توزیع محصولات در قالب اقتصاد سنّتی، مبادلات تهاتری و اقسام بازارهای روزانه، هفتگی و مناسبتی _ که هنوز هم از ارکان تجارت درون‌قومی این منطقه به‌شمار می‌آیند _ مورد بررسی قرار گرفتند.

در عمده‌ی مباحث اقتصادی طرح‌شده در این فصل، همواره ردّ پایی از وجوه فرهنگی و اجتماعی تبرستان و مازندران نیز به چشم می‌خورد. این امر مبتنی بر فرض تعامل و تأثیر و تأثّر وجوه گوناگون پیکره‌ی حیات اجتماع، همچون ابعاد اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی آن است که در پیوند با یکدیگر به‌صورتی زنده و پویا پیش می‌روند. از این رو تحریک و تحرّک هریک از سلّول‌های این پیکره منجر به تغییر و تبدیل دیگر اجزای آن خواهد شد و انقطاع وجه اقتصادی حیات ساکنان تبرستان و مازندران از دیگر ابعاد آن، درک دلایل ظهور پدیده‌های گوناگون اقتصادی را فارغ از پرداختن به دیگر حلقه‌های این پیوند دشوار می‌نماید.

تمرکز بر وجه سنّتی اقتصاد مازندران، با تکیه بر این فرض است که نهادهای نوینی چون قانون، نظام آموزشی، رسانه‌ها، شبکه‌های ارتباطی و اطّلاعاتی، با تأثیر مستقیم و غیرمستقیم بر شکل‌گیری مبانی نظری سیاست‌های اقتصادی، بر پایه‌ی نسخه‌های مشابه از نمونه‌های داخل و خارج از کلّ کشور صورت گرفته است. ظهور و تبلور چنین نظم‌هایی، به‌عنوان عناصری خارجی که در شکل عام، اهداف فرااستانی را دنبال می‌کنند، در بستر ویژگی‌های هر منطقه، کارکردهای اقتصادی خاصّ آن منطقه را متأثّر می‌سازند. این سازوکار، فارغ از اراده و برنامه‌ریزی آگاهانه‌ی آن، غالباً فاقد الگویی است که در آن ظرفیّت‌ها، پتانسیل‌ها و ویژگی‌ها، الزامات و نیازهای ویژه‌ی محدوده‌ی جغرافیایی تبرستان و مازندران ملحوظ شده باشد. با این وجود، شمایل اقتصادی حال حاضر مازندران در ترکیبی از سازوکارهای تاریخی _ سنّتی و وجوه مشترک سیاست‌ها و ساختارهای اقتصادی عامّ کشور، غالباً به‌صورت گزارش‌های آماری ارائه شده است. تصاویر روایی ارائه‌شده، داده‌های ارزشمندی برای تفکیک، تحلیل و تفسیر فرا روی پژوهندگان علاقه‌مند قرار می‌دهد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *