فرهنگ مردم (میراث معنوی ناملموس و ملموس)

تسهیل خرید دانشنامه
تیر ۲۴, ۱۳۹۹
سرفصل رسانه‌ها
تیر ۳۰, ۱۳۹۹

عزاداری روز عاشورا؛ عکس از سیّداحمد حسینی

  1. 1. سرفصل مردم‌نگاری
  2. 2. سرفصل موسیقی

در نگاه سرپرست و طرّاحان دانشنامه، دو سرفصلِ زبان‌شناسی و ادبیّات و سرفصلِ فرهنگ مردم، از مهم‌ترین سرفصل‌های دانشنامه‌ی تبرستان و مازندران و بازتاب اصلی‌ترین مصادیق هویّت فرهنگی و ممیّزه‌های مهم در درکِ تشخّص، تاریخ فرهنگ، تاریخ اجتماعی و ذوق و زیبا‌‌شناسی مردم این ناحیه است. به همین منظور، با جلب همکاری و مشاوره با چند تن از برجسته‌ترین قوم‌شناسان و پژوهشگران فرهنگ مردم در ایران، فرهنگ مردم تبرستان و مازندران به دو بخش میراث معنوی ناملموس و میراث معنوی ملموس تقسیم‌بندی و فهرستی فراگیر از کلّیّت و اجزای تشکیل‌دهنده‌ی آن تدوین شد. سپس چندین پژوهشگر صاحب‌نام و ده‌ها گردآورنده‌ی باتجربه، برای همکاری در تحقیق و گردآوری این سرفصل دعوت به همکاری شدند. پیش از آغاز کار، اطلسی از گستره‌ی جغرافیایی و زیستی این فرهنگ ترسیم و باتوجّه‌به تفاوت‌های اجتماعی، معیشتی و اقلیمی، این پهنه‌ی جغرافیایی به چند منطقه‌ی مشخّص تقسیم شد. پژوهشگران و گردآورندگانی که سال‌ها عمر خود را در گردآوری فرهنگ زادبوم خود و مردم‌نگاری گذراندند، دعوت شدند تا گردآوری‌های خویش را در اختیار دانشنامه قرار دهند.

انواع باورها، زبانزدها، دعاها، نفرین‌ها، سوگندها، تابوها، خرافه‌ها و پاره‌ای دیگر از عناصر فرهنگ مردم که حامل بخش قابل‌اعتنایی از این فرهنگ و بازتاب احساسات، نیازها، آرزوها و تعاملات قومی است، به لهجه‌های مختلف دسته‌بندی و ثبت شدند. در همین فصل، واحدهای اندازه‌گیری مختلف، اعم از سطح، وزن، زمان، حجم و نظایر آن، به‌عنوان بخشی از تجارب و دانش تاریخی بر اطّلاعات قبلی افزوده شد. این فصل از اساسی‌ترین وجوه و موضوعات مربوط به مردم‌نگاری در این دانشنامه است.

همه‌ی آیین‌های معمول در فرهنگ تبرستان و مازندران، به‌عنوان نخستین نگرش و باورمندی انسان به جهان هستی، با تقسیم‌بندی به دو گروه تشریفات آیینی بومی _ قومی و مراسم و تشریفات و آیین‌های دینی _ مذهبی تدوین شد.

در فصل آیین‌ها و مراسم بومی _ قومی، آداب و جشن‌های مربوط به تولّد تا بالندگی کودکان و ازدواج و عروسی و در ادامه آداب مرگ و سوگ مورد بررسی قرار گرفت تا چرخه‌ی زندگی در تبرستان و مازندران، از تولّد تا مرگ، برای مخاطبان دانشنامه آشکار شود. یافته‌های پژوهشی پیرامون مهم‌ترین ژانرهای مراسمی و سازوکار اجرایی آنها، همچون جشن‌های خانوادگی، همسرگزینی و عروسی و چگونگی تشکیل خانواده در شرق و غرب مازندران در قالب مدخل‌های الفبایی در این سرفصل قرار گرفت. سپس آداب، رسوم و آیین‌های مربوط به شیوه‌های معیشت سنّتی از مراحل صیّادی و شکار تا دام‌پروری و کشاورزی در این منطقه مورد مطالعه قرار گرفت. در همین فصل، جشن‌ها و مراسم سرورآمیز، اعیاد و تشریفات شادمانی با تأمّل در ریزه‌کاری‌ها و تفاوت‌های منطقه‌ای ثبت و ضبط شد. برخی از جنبه‌های موسیقایی آیین‌ها و مراسم مازندران که گنجینه‌ای ارزشمند از سنن فرهنگی، هنری و ادبی مردم تبری‌زبان است، در این فصل بررسی شد.

نوروزخوانی در زمره‌ی مراسم و تشریفات آیینی بومی _ قومی به‌شمار می‌آید، امّا به‌دلیل اهمّیّت فصلی، تقویمی و اجتماعی آن، به‌صورت یک تشریفات آیینیِ مادر و زایا جلوه‌گر شده و جنبه‌های مختلف نوروز در زندگی سنّتی مردم مازندران، امیدبخشی، پیام‌رسانی، فرهنگ، هنر و موسیقی در آن تبلور یافته است. بر این اساس، در دانشنامه، فصلی جداگانه به نوروزخوانی اختصاص یافت و تمام مراحل این مراسم پرشور با ذکر جزئیّات مهم ثبت شد.

آیین‌ها و مراسم دینی _ مذهبی یکی دیگر از فصولِ سرفصل فرهنگ است. در این فصل به موضوعاتی همچون آیین‌ها و مراسم ماه‌های محرّم و رمضان و سایر مناسک و تظاهرات و تشریفات آیینی _ مذهبی معمول در روزهای مختلف سال پرداخته شد و راویان و مجریان فرهنگ و هنر شفاهی، به‌ویژه اصطلاحات، نام‌واژگان و مجریان مراسم آیینی و مذهبی در قالب و ساختاری مدخلی و الفبایی معرّفی شدند. در این فصل، با اتّکا به پژوهش‌های میدانی و مراجع معتبر فرهنگی، نقش و جایگاه هریک از راویان و مجریان این مراسم در حفظ و انتقال بخشی از فرهنگ مردم مازندران تبیین شد. سپس به تفکیک شاخص‌ترین عناوین مربوط به صنوف و اقشار مختلف فرهنگی، هنری و ذوقی مازندران، عنوان یکایک راویان و مجریان سور و سوگ مانند خنیاگران (خوندش‌گر) و شعرخوانان (شرخون)، سازندگان، مدّاحان، قاریان، مرثیه‌سرایان و مسئولیّت‌ها و وظایف آنان بررسی شد و در قالب مدخل‌هایی مستقل در دسترس مخاطبان قرار گرفت.

مدخل‌هایی از فصل تعزیه به یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین نمایش‌های ملّی، قومی و مذهبی این منطقه یعنی هنرِ نمایشی _ موزیکال تعزیه‌خوانی یا شبیه‌خوانی مربوط است. تعریف لغوی این پدیده‌ی هنری در مازندران و چگونگی پیدایش این هنر و زمینه‌های گسترش تعزیه و تعزیه‌خوانی و تغییر و تحوّلات آن در این فصل بازتاب یافته است. شاکله‌ی ساختاری اعم از موسیقایی _ نمایشی و نیز متن اشعار و مضامین و مفاهیم ظاهری و درونی تعزیه‌ی مازندران، از دیگر مفاهیم موجود در مدخل‌های این فصل است. بخش بعدی به تأثیر فرهنگ بومی اعم از ادبیّات، موسیقی قومی، طنز و هجو در نسخه‌ها یا بیاض‌های معمول در این منطقه و نقش آنها در فراگیرشدن این نمایش و هنر ملّی اختصاص یافت. در بخش دیگری از این فصل، قوم‌موسیقی‌شناسان دانشنامه، انواع رپرتوارها و لحن‌های ملّی (ردیفی _ دستگاهی)، قومی، آیینی و مذهبی تعزیه را بررسی کردند.

در مقدّمات و کلّیّات فصل موسیقی، تاریخچه‌ای از سنن خنیایی و موسیقایی در تبرستان و مازندران و سپس کارکردها و ویژگی‌های هریک از رپرتوارهای موسیقی این منطقه اعم از خنیاگری، موسیقی معیشتی، موسیقی جشن و سرور و موسیقی سوگ و موسیقی آیینی _ مذهبی در مناطق تبری‌زبان و محدوده‌های سرحدّی، بررسی و وجوه تمایز آنها تبیین شد. در ادامه، موقعیّت‌ها و مناسبت‌های اجرای موسیقی قومی و وضعیّت کنونی آن، با استفاده از تحقیقات میدانی گروهی از پژوهشگران نوشته شد. بخش دیگر به دسته‌بندی انواع کارگان‌ها (رپرتوارها)، اعم از کارگان‌های قومی _ بومی و کارگان‌های ردیفی اختصاص یافت و انواع لحن‌های آوازی با ریتم معیّن، ریتم فرّاخ و ریتم آزاد طبقه‌بندی و از زاویه‌ی قوم‌موسیقی‌شناسی ارزیابی شد. در ادامه‌ی این بخش، به ترتیب یادشده، رپرتوار‌های سازی و آوازی شامل کارگان‌های نی چوپانی (لـَلِه‌وا)، سرنا و دهل یا نقاره (دِسَرکوتن)، کارگان تنبور تبری (دوتار) و برخی کارگان‌های دیگر، دسته‌بندی و فرم‌ها و ساختار‌های فنّی این موسیقی بررسی و ارزیابی شد. در این فصل، انواع ساز‌های زخمه‌ای، کششی، بادی و کوبه‌ای به تفکیک معرّفی شدند. این فصل با معرّفی و تشریح بسیاری از واژگان، نام‌واژگان و اصطلاحات موسیقی مازندران به‌صورت مدخل‌های الفبایی پایان یافت.

یکی از فصل‌های مهمّ سرفصل فرهنگ، فصل سرگرمی و بازی است که به انواع پدیده‌های سرگرم‌کننده و ذوقی _ هنری اختصاص یافت و اطلس آن در حوزه‌ی تبرستان و مازندران مشخّص شد. پژوهشگران و نویسندگان این فصل در بخشی مستقل و در مقدّمه‌ای دسته‌بندی‌شده، به انواع بازی‌های قومی از منظر محتوایی و شکلی پرداختند و فرم‌های مختلف بازی‌های صرفاً سرگرم‌کننده اعم از بازی‌های جسمی، عروسکی، تقویمی و ورزشی را بررسی و کارکردهای معیشتی، موقعیّتی، جنسیّتی و زمانی هر گروه از این بازی‌ها را تعیین کردند. بخش بعدی این فصل به نمایش‌هایی شبیه نمایش‌های بداهه‌ی کلاسیک که به‌خاطر شرایط تاریخی _ اجتماعی منطقه، روند تکامل را طی نکرده و در اشکالی بسیار ابتدایی باقی مانده‌اند، اختصاص یافت. این گروه از نمایش‌های درج‌شده در دانشنامه، با وجود عوامل و عناصر بازدارنده‌ی پیش‌گفته، به سادگی، برداشت‌های ذوقی و هنری بومیان از زندگی و پدیده‌های پیرامونی را نشان می‌دهند. در ادامه چگونگی و روند شکل‌گیری انواع نمایش‌های پیشرفته‌تر با امکانات و اسباب‌بازی‌های گوناگون و پیچیده‌تر معرّفی شدند. چگونگی تکمیل و تبدیل برخی از بازی‌های بومی به بازی‌های ملّی و بین‌المللی و معرّفی و تشریح بازی‌های نوین در مازندران، درقالب سرشناسه‌هایی مستقل، بخش دیگری از این فصل دانشنامه را تشکیل می‌دهد. ده‌ها مدخل از بازی‌های سرگرم‌کننده و جسمی و نیز انواع بازی‌های عروسکی، سایه‌بازی، گهواره‌بازی (گهره‌بازی)، ریسمان‌بازی (رسن‌بازی، ریسمون‌بازی)، نمایش‌های طنز و هجو، نمایش‌های کودکانه و انواع معرکه‌ها اعم از معرکه‌های پهلوانی، معرکه‌ی حیوان‌بازان در گستره‌ی فرهنگ تبری و جغرافیای کنونی مازندران معرّفی شد. در این فصل، بیشتر بازی‌های جسمی _ ورزشی، نمایشی، آیینی و عروسکی با عکس‌های میدانی و اختصاصیِ دانشنامه همراه است.

در ادامه در فصلی جداگانه، دانش گاه‌شماری تبری، در جایگاه یکی از شاخص‌ترین دستاوردهای علمی و قدیمی انسان این زیست‌بوم، در دسترس دوستداران قرار گرفت.

در فصلی دیگر از سرفصل فرهنگ، شیوه‌ی نام‌گذاری انسان، چهارپایان، جای‌ها و القاب و عناوین خوب و بد به‌عنوان یکی از معیارهای نشانه‌گذاری و ذوق و زیباشناسی مربوط به آن مطالعه و تحقیق شد و در دسته‌بندی‌ها و مدخل‌های مستقل قرار گرفت.

میراث معنوی ملموس در تبرستان و مازندران، به‌عنوان یکی دیگر از ارکان اساسی فرهنگ مردم، حوزه‌های مختلفی شامل صنایع‌دستی، پوشاک، زیورآلات، غذاها، درمان سنّتی، مقیاس‌های حقیقی و ساخت اسباب‌بازی و بسیاری از ادوات آیینی _ نمایشی را در بر دارد. به‌دلیل ارتباط ماهوی میان اسباب‌بازی‌ها و بازی، عروسک و سایر اسباب‌بازی‌ها و بازی‌های مرتبط با آنها در فصل جداگانه‌ی سرگرمی و بازی بررسی شده‌اند. بخش پراهمّیّت دیگر از میراث معنوی ملموس، معماری است که وابسته به موضوعات مهمّ معیشتی همچون ساختمان است و در دانشنامه در سرفصلی مستقل انعکاس یافته است.

مهم‌ترین موضوع در فصل میراث معنوی ملموس صنایع‌دستی است. صنایع‌دستی در مازندران علاوه‌بر انعکاس ذوقیّات و نگاه هنرمندانه‌ی تولیدکنندگان آن، به دلیل ظرفیّت‌های اقتصادی و معیشتی اهمّیّت بسیاری دارد. از همین رو، پژوهشگران و نویسندگان این فصل برای ثبت مطالب موثّق، علاوه‌بر مطالعات کتابخانه‌ای و استفاده از منابع مکتوبی که چندان قابل‌اعتماد نبوده‌اند، پژوهش‌های میدانی گسترده‌ای به انجام رساندند. فصل صنایع‌دستی به دو قسمت صنایع‌دستی بومی و غیربومی تقسیم‌بندی شده است. در صنایع بومی به هنر _ صنعت‌هایی پرداخته شد که پیشینه‌ی شناخته‌شده‌ای در تبرستان داشته‌اند. صنایع بومی شامل بافته‌های سنّتی، صنایع چوبی و حصیری، سفال، نمدمالی، صنایع فلزّی، رودوزی‌های سنّتی، کنده‌کاری روی سنگ و عروسک‌سازی است و هریک به رشته‌های گوناگونی تقسیم می‌شوند. صنایع غیربومی که شامل رشته‌های باتیک، آبگینه، صنایع چرمی، محرّق ساقه‌ی گندم، حجم‌سازی چوب، صنایع‌دستی دریایی، صنایع‌دستی سنگی، صنایع مستظرفه و بامبو بافی است، در تبرستان پیشینه‌ی چندانی ندارند و رواج آنها محصول بازگشایی مراکز آموزشی و تحصیلی جدید است.عکّاسان دانشنامه، در تدوین این فصل با همراهی پژوهشگران، عکس‌های پرشماری، به‌عنوان اسناد و نمونه‌هایی تصویری از این صنایع ثبت کرده‌اند.

فصل پوشاک در میراث معنوی ملموسِ دانشنامه به گونه‌های مختلف لباس سنّتی زنان و مردان مازندران اختصاص دارد. در این فصل، انواع پوشاک و جنس پارچه، نحوه‌ی دوخت، تهیّه و عرضه‌ی آن تشریح شده است. عکس‌های بسیاری از انواع لباس و کفش و نمونه‌های نسبتاً قدیمی این میراث نیز در دانشنامه ثبت شده است.

زینت‌آلات، به‌عنوان بخش مهمّی از زیباشناسی قومی، به‌ویژه در حوزه‌ی زنان، از اهمّیّت فراوانی برخوردار است. تلاش نویسندگان و پژوهشگران این فصل بر آن بوده است تا با مراجعه به شماری از آگاهان سال‌خورده، ضمن بررسی جنس و نحوه‌ی ساخت و تهیّه‌ی زینت‌آلات، نمونه‌های گوناگون آن را با عکس‌های اختصاصی در این دانشنامه ثبت کنند.

در بخش فرهنگ غذایی _ که یکی از ارکان معتبر در فرهنگ‌های قومی و تکامل‌یافته است _ محقّقان ما دسته‌بندی مفصّلی از خورش‌ها، آش‌ها، نان‌ها، پلوها، کوکوها، تزیینات سفره، ترشیجات، نوشیدنی‌ها و شیوه‌های پخت ارائه کردند. تنوّع گسترده‌ی غذاهای گیاهی، طبخ ماهی و گوشت با اشکال مختلف و ترکیب با چاشنی‌های گوناگون،​ پخت نان و برنج با شیوه‌ها و روش‌های متفاوت، پخت و تهیّه‌ی انواع آش، خورش، شیرینی و گوناگونی تزیینات سفره از ویژگی‌های فرهنگ غذایی در مازندران است. پژوهشگران و گردآورندگانِ ما در این بخش، ضمن شناسایی گونه‌های مختلف غذا و شیوه‌ی فراوری، برای درستی ثبت آنها& بر شیوه‌ی پخت بسیاری از غذا‌ها و میزان موادّ لازم هریک نظارت کردند. در این فصل ضمن تشریح انواع غذاها، تصاویرِ فرایند پخت برخی از آنها، به‌ترتیب در ذیل هر عنوان ثبت شد.

نویسندگان و پژوهشگران دانشنامه در قالب فصلی جداگانه از سرفصل فرهنگ، انواع بیماری‌های انسانی و دامی و درمان‌های سنّتی مردم تبرستان و مازندران را به‌عنوان میراث علمی و تجربی ساکنان این منطقه ثبت و ضبط کردند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *